Khám phá vai trò chiến lược của tuyến đường bộ Việt – Trung trong thương mại song phương và tiềm năng phát triển logistics chính ngạch xuyên biên giới.
1. Tuyến đường bộ Việt – Trung: Mạch kết nối thương mại trọng yếu
Đường biên giới trên đất liền Việt Nam – Trung Quốc dài 1449,566 km, trong đó có 383,914km đường biên giới đi theo sông suối, tiếp giáp giữa 7 tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh của Việt Nam với tỉnh Vân Nam và khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây của Trung Quốc. Đây không chỉ là đường ranh giới địa lý mà còn là hành lang kinh tế quan trọng, nơi lưu chuyển lượng hàng hóa khổng lồ giữa hai nền kinh tế có quan hệ thương mại chặt chẽ.
Theo Hiệp định vận tải đường bộ giữa Việt Nam – Trung Quốc năm 1994, được sửa đổi và bổ sung qua các kỳ họp Ủy ban hỗn hợp về Giao thông vận tải song phương, hai nước cam kết tạo điều kiện cho hoạt động vận tải đường bộ qua lại biên giới, đặc biệt là tuyến vận chuyển container liên vận quốc tế. Hiện nay, trên tuyến đường bộ này, hoạt động thương mại chính ngạch chiếm tỷ trọng ngày càng lớn nhờ vào ưu thế thời gian ngắn, khả năng điều phối linh hoạt và sự phát triển đồng bộ về hạ tầng.
Năm 2024, theo Tổng cục Hải quan Việt Nam, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam – Trung Quốc đạt hơn 200 tỷ USD, trong đó phần lớn hàng hóa được vận chuyển qua đường bộ. Từ đầu năm 2025, lượng hàng chính ngạch qua các cửa khẩu tăng mạnh nhờ chính sách thúc đẩy kiểm soát an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn nhãn mác, và truy xuất nguồn gốc từ phía Trung Quốc, Gần 50% lượng hàng hóa trong đó được vận chuyển qua tuyến đường bộ – đặc biệt là các mặt hàng như nông sản, thủy sản, linh kiện điện tử và hàng tiêu dùng.
Tuyến đường bộ Việt – Trung hiện nay là một trong những kênh giao thương sôi động nhất của khu vực ASEAN – Trung Quốc. Đặc biệt, các cửa khẩu như Hữu Nghị (Lạng Sơn), Kim Thành (Lào Cai), Móng Cái (Quảng Ninh) đóng vai trò đầu mối cho hàng hóa nông sản, thủy sản, hàng tiêu dùng và linh kiện điện tử. Tuyến đường bộ không chỉ đóng vai trò logistic mà còn là một phần trong chiến lược kết nối “Hai hành lang – Một vành đai” của Việt Nam với Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc – được hai bên tiếp tục tái khẳng định trong Chuyến thăm chính thức của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đến Trung Quốc (2022) và cập nhật lại cam kết trong năm 2024 qua các cuộc họp Ủy ban hợp tác song phương.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động mạnh mẽ sau đại dịch, nhiều doanh nghiệp bắt đầu chuyển hướng sang mô hình cung ứng “cận biên” (near-shoring) và “đa phương thức linh hoạt”, trong đó logistics xuyên biên giới bằng đường bộ giữa Việt Nam và Trung Quốc nổi lên như một giải pháp chiến lược.
2. Từ “tiểu ngạch” sang “chính ngạch”: Xu hướng không thể đảo ngược
Việc chuyển đổi mạnh mẽ từ vận chuyển tiểu ngạch sang chính ngạch không chỉ là xu hướng thị trường mà còn là kết quả từ hàng loạt chính sách được cập nhật và siết chặt từ cả hai phía Việt Nam – Trung Quốc.
Trên thực tế, Thông tư 33/2023/TT-BTC (có hiệu lực từ 15/01/2024) đã sửa đổi Thông tư 38/2015/TT-BTC và 39/2018/TT-BTC, đưa ra quy định rõ ràng hơn về hồ sơ hải quan điện tử, khai báo chính ngạch bắt buộc cho hàng xuất khẩu qua biên giới đất liền.
Bên cạnh đó, Nghị định 14/2024/NĐ-CP ban hành đầu năm 2024 về quản lý hoạt động thương mại biên giới đã tái khẳng định chủ trương chuyển đổi hình thức mua bán cư dân sang thương mại chính ngạch, quy định chặt hơn về tiêu chuẩn chứng từ, giấy phép, kiểm dịch, và ưu đãi thuế.
Từ phía Trung Quốc, từ cuối 2023, Hải quan nước này cũng triển khai hệ thống phân luồng điện tử và yêu cầu mã số người nhận nhập khẩu (Importer Code), chỉ cấp cho doanh nghiệp có hồ sơ đầy đủ, hàng hóa có truy xuất nguồn gốc.
Những thay đổi này khiến vận chuyển tiểu ngạch gần như không còn khả năng mở rộng quy mô. Doanh nghiệp nếu không chuyển đổi sang hình thức chính ngạch sẽ dễ bị tắc hàng, từ chối nhập khẩu hoặc truy thu thuế.
3. Hạ tầng – chính sách: Hai động lực thúc đẩy logistics chính ngạch
Việt Nam đã có bước tiến lớn trong phát triển hạ tầng kết nối logistics xuyên biên giới. Năm 2024, cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn – Hữu Nghị được mở rộng thêm làn xe; cao tốc Hạ Long – Móng Cái chính thức vận hành toàn tuyến, giúp rút ngắn thời gian vận chuyển nội địa đến cửa khẩu.
Bên cạnh đó, Quyết định 569/QĐ-TTg (tháng 5/2024) phê duyệt Quy hoạch mạng lưới logistics quốc gia đến 2035, tầm nhìn 2050, xác định tuyến hành lang kinh tế Lạng Sơn – Quảng Ninh là mũi nhọn để phát triển chuỗi logistics chính ngạch, trung chuyển và xuất khẩu sang Trung Quốc.
Phía Trung Quốc, cửa khẩu Hữu Nghị Quan – Bằng Tường (Youyiguan) được tích hợp công nghệ kiểm tra bằng AI, giao nhận không tiếp xúc và khai báo mã QR. Trung Quốc cũng hoàn tất mở rộng cụm cảng cạn Pingxiang (Bằng Tường), tích hợp với hệ thống đường sắt cao tốc sang Nam Ninh – Quảng Châu.
Đây là thời điểm chín muồi để doanh nghiệp Việt Nam bắt nhịp xu hướng chính ngạch nhờ lợi thế hạ tầng – chính sách song hành.
4. Logistics chính ngạch: Tối ưu thuế, kiểm soát rủi ro, minh bạch pháp lý
Chuyển sang chính ngạch không chỉ là yêu cầu bắt buộc từ phía Trung Quốc mà còn mang lại nhiều lợi ích lâu dài cho doanh nghiệp Việt. Khi đi chính ngạch, lô hàng có thể:
- Khai báo hoàn thuế VAT theo đúng chuẩn;
- Được hưởng ưu đãi thuế nhập khẩu theo các FTA như ACFTA, RCEP;
- Dễ dàng chứng minh nguồn gốc khi làm hồ sơ CO (Certificate of Origin);
- Tránh được các rủi ro pháp lý khi bị kiểm tra, truy xuất.
Theo Thông tư 07/2024/TT-BCT, có hiệu lực từ tháng 3/2024, tất cả hàng hóa xuất khẩu qua đường bộ sang Trung Quốc có giá trị từ 2 triệu đồng trở lên phải có hóa đơn VAT, hợp đồng, tờ khai chính ngạch, trừ các trường hợp thuộc danh mục cư dân biên giới đặc thù.
Với chính sách “thanh tra truy xét sau thông quan” đang siết chặt, khai báo không đúng chủng loại hàng (mã HS sai, sai trị giá, thiếu nhãn mác…) sẽ bị truy thu hoặc từ chối thông quan. Do đó, làm chính ngạch từ đầu không còn là lựa chọn, mà là chiến lược vận hành cần thiết.
5. Tương lai logistics xuyên biên giới: Cơ hội dành cho doanh nghiệp dám chuyển đổi
Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt, nhất là nhóm vừa và nhỏ, vẫn ngại ngần khi nhắc tới chính ngạch. Lý do phổ biến thường là e ngại về thủ tục, không có pháp nhân, không đủ giấy tờ hoặc không nắm rõ quy định kiểm dịch – hải quan.
Tuy nhiên, với sự hỗ trợ từ các đơn vị logistics chuyên tuyến Việt – Trung, doanh nghiệp hoàn toàn có thể chuyển đổi từ tiểu ngạch sang chính ngạch mà không cần tự mình lo toàn bộ quy trình. Mô hình ủy thác xuất nhập khẩu đang trở thành một xu hướng phổ biến, giúp chủ hàng không có pháp nhân vẫn đi đơn hợp pháp, có VAT đầy đủ, dễ hoàn thuế, dễ bảo vệ quyền lợi nếu có tranh chấp.
Từ sản phẩm nông sản đến hàng tiêu dùng, từ đơn lẻ đến nguyên container – tất cả đều có thể chuyển sang hình thức chính ngạch nếu được tư vấn đúng cách.
Quan trọng hơn cả, chính ngạch là “tấm vé dài hạn” để doanh nghiệp Việt đi xa trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt với thị trường khổng lồ như Trung Quốc – nơi đang ngày càng ưu tiên tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng.
Không còn là lựa chọn, chính ngạch đang trở thành tiêu chuẩn
Trong bối cảnh chính sách giữa hai nước đang ngày càng minh bạch hóa thương mại biên giới, vận chuyển hàng hóa tuyến đường bộ Việt – Trung chính ngạch không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro mà còn mở ra khả năng tăng trưởng bền vững, kết nối sâu hơn với thị trường Trung Quốc. Nếu không bắt đầu từ bây giờ, doanh nghiệp sẽ chậm một bước – và mất cơ hội trong một thị trường 1,4 tỷ dân với sức tiêu thụ khổng lồ.
