Khám phá sự khác biệt giữa cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu phụ/lối mở trong xuất nhập khẩu Việt – Trung. Bài viết phân tích thủ tục hải quan, loại hình hàng hóa, số liệu XNK thực tế và lưu ý quan trọng giúp doanh nghiệp tránh rủi ro ùn tắc, tối ưu chi phí logistics.
Trong hoạt động xuất nhập khẩu qua biên giới Việt – Trung, doanh nghiệp thường xuyên phải lựa chọn tuyến giao thương phù hợp để tối ưu chi phí và đảm bảo tiến độ. Tuy nhiên, một vấn đề gây nhiều nhầm lẫn là sự khác biệt giữa cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu phụ/lối mở. Việc không nắm rõ đặc thù từng loại cửa khẩu có thể khiến doanh nghiệp gặp rủi ro như ách tắc hàng hóa, phát sinh chi phí lưu kho bãi, thậm chí bị từ chối thông quan. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết về hai loại cửa khẩu, làm rõ các thủ tục, loại hình hàng hóa được phép thông quan, đồng thời cung cấp dữ liệu và lưu ý thực tiễn để doanh nghiệp tham khảo.
Khái niệm cơ bản: Cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu phụ/lối mở
Cửa khẩu quốc tế là điểm thông quan được hai quốc gia ký kết hiệp định và công bố chính thức. Đây là “cửa ngõ” lớn nhất, được trang bị đầy đủ lực lượng quản lý Nhà nước như hải quan, kiểm dịch, biên phòng, kiểm soát biên giới. Mọi loại hình xuất nhập khẩu đều có thể thực hiện tại đây, từ hàng kinh doanh chính ngạch, tạm nhập tái xuất, quá cảnh cho tới hàng đưa vào kho ngoại quan.
Trong khi đó, cửa khẩu phụ hoặc lối mở chủ yếu phục vụ giao thương khu vực biên giới và thường hình thành để đáp ứng nhu cầu trao đổi hàng hóa của cư dân địa phương. Đặc điểm của cửa khẩu phụ là phạm vi hoạt động hạn chế, không có đầy đủ các lực lượng chuyên ngành, thời gian mở cửa linh hoạt theo mùa vụ hoặc thỏa thuận địa phương. Chính vì vậy, loại hình hàng hóa được phép thông quan ở đây cũng hẹp hơn, chủ yếu là nông sản, hàng tiêu dùng quy mô nhỏ.
Thủ tục hải quan: Toàn diện hay giới hạn?
Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu phụ/lối mở chính là thủ tục hải quan.
Tại cửa khẩu quốc tế, quy trình thông quan diễn ra đầy đủ theo hệ thống khai báo điện tử VNACCS/VCIS. Doanh nghiệp có thể thực hiện tất cả loại hình, từ nhập khẩu kinh doanh, xuất khẩu chính ngạch cho đến quá cảnh hoặc kho ngoại quan. Đặc biệt, tại đây có sự hiện diện của các cơ quan kiểm tra chuyên ngành như kiểm dịch động thực vật, an toàn thực phẩm, kiểm định chất lượng hàng hóa. Điều này giúp các lô hàng cần chứng từ kiểm dịch, giấy phép nhập khẩu chuyên ngành được xử lý tại chỗ, giảm thiểu thời gian vận chuyển lòng vòng.
Ngược lại, tại cửa khẩu phụ và lối mở, thủ tục hải quan thường đơn giản hơn, song lại mang tính hạn chế. Nhiều nơi chỉ tiếp nhận khai báo cho hàng nông sản hoặc hàng hóa theo diện cư dân biên giới. Việc thiếu vắng cơ quan chuyên ngành khiến những lô hàng cần chứng nhận kiểm dịch bắt buộc phải quay về cửa khẩu quốc tế. Thời gian làm việc cũng không linh hoạt: nhiều cửa khẩu phụ chỉ hoạt động ban ngày, hoặc đóng/mở theo mùa vụ. Ví dụ, trong vụ thu hoạch thanh long 2022, nhiều cửa khẩu phụ ở Lạng Sơn như Tân Thanh, Cốc Nam thường xuyên đóng cửa đột xuất do phía Trung Quốc siết chặt kiểm dịch, khiến hàng tồn tại bãi lên đến hàng nghìn xe container.
Loại hình hàng hóa: Đa dạng hay giới hạn?
Cửa khẩu quốc tế cho phép thông quan tất cả các loại hình hàng hóa, từ nông sản, thủy sản, hàng công nghiệp, máy móc, linh kiện cho đến các mặt hàng có điều kiện như hóa chất, hàng tạm nhập tái xuất. Cửa khẩu Hữu Nghị giữ vị thế là cửa khẩu dẫn đầu trên tuyến biên giới Việt – Trung — là “cửa ngõ” chính cho luồng hàng hóa giữa hai nước, nơi tập trung hoạt động thông quan, kiểm dịch và các dịch vụ hậu cần thiết yếu để đảm bảo dòng chảy thương mại.
Trong khi đó, cửa khẩu phụ và lối mở thường chỉ cho phép thông quan một số nhóm hàng nhất định, chủ yếu là nông sản tươi, hoa quả, hàng tiêu dùng nhỏ lẻ. Một số cửa khẩu phụ chỉ được phép xuất khẩu mà không cho nhập khẩu. Đặc biệt, các loại hình phức tạp như quá cảnh, tạm nhập tái xuất quy mô lớn gần như không được triển khai tại đây. Việc phụ thuộc vào chính sách kiểm soát biên giới của phía Trung Quốc cũng làm cho hoạt động tại cửa khẩu phụ thiếu tính ổn định. Chẳng hạn, năm 2021, Trung Quốc đã nhiều lần tạm dừng thông quan tại lối mở Km3+4 Móng Cái do lo ngại dịch COVID-19, khiến hàng nghìn tấn hải sản đông lạnh của Việt Nam bị chậm trễ giao hàng.
Sự khác biệt cụ thể qua các tiêu chí
Để hình dung rõ hơn, có thể so sánh một số tiêu chí cơ bản giữa hai loại cửa khẩu:
| Tiêu chí | Cửa khẩu quốc tế | Cửa khẩu phụ / lối mở |
| Pháp lý | Được hiệp định song phương công nhận | Do địa phương mở, thường linh hoạt |
| Loại hình XNK | Chính ngạch, đa dạng, có thể quá cảnh | Chủ yếu xuất nông sản, hàng tiểu ngạch |
| Thủ tục hải quan | Đầy đủ, điện tử, có cơ quan chuyên ngành | Hạn chế, nhiều hàng không xử lý được |
| Tính ổn định | Ổn định, ít rủi ro chính sách | Thường bị siết, tạm dừng theo mùa vụ |
| Quy mô | Lưu lượng lớn, hạ tầng tốt | Quy mô nhỏ, hạ tầng hạn chế |
Tác động đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu
Việc lựa chọn cửa khẩu không chỉ ảnh hưởng đến thời gian thông quan mà còn tác động trực tiếp đến chi phí logistics. Một doanh nghiệp xuất khẩu thanh long ở Bình Thuận chia sẻ rằng, khi đưa hàng qua cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, chi phí vận chuyển tăng khoảng 10% so với đi lối mở Tân Thanh. Tuy nhiên, bù lại, tỷ lệ rủi ro bị ùn tắc hay trả hàng thấp hơn rất nhiều. Ngược lại, khi đi lối mở, chi phí ban đầu có thể thấp hơn, nhưng nguy cơ phát sinh phí lưu bãi, phí bảo quản lạnh kéo dài nhiều ngày có thể đội tổng chi phí lên cao gấp rưỡi.
Xu hướng hiện nay cho thấy phía Trung Quốc ngày càng siết chặt hoạt động xuất khẩu tiểu ngạch qua cửa khẩu phụ. Nếu như giai đoạn 2015–2017, khoảng 70% lượng thanh long xuất khẩu sang Trung Quốc đi theo đường tiểu ngạch, thì đến năm 2023, tỷ lệ này đã giảm xuống dưới 20%. Thay vào đó, chính ngạch qua các cửa khẩu quốc tế được khuyến khích nhằm đảm bảo kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ quy định kiểm dịch.
Lưu ý quan trọng cho doanh nghiệp
Để tránh rủi ro, doanh nghiệp cần ghi nhớ một số điểm then chốt sau:
- Với các mặt hàng nông sản tươi, nên ưu tiên đăng ký hợp đồng chính ngạch và chuẩn bị đầy đủ chứng từ kiểm dịch. Đây là điều kiện bắt buộc nếu muốn thông quan tại cửa khẩu quốc tế mà không bị ách tắc.
- Đối với hàng công nghiệp, máy móc, hóa chất hoặc hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành, chỉ có thể thực hiện thông quan tại cửa khẩu quốc tế.
- Doanh nghiệp nên thường xuyên theo dõi thông báo của UBND tỉnh biên giới, Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu và phía Trung Quốc để cập nhật lịch hoạt động của các cửa khẩu phụ/lối mở, tránh tình trạng đưa hàng lên biên giới rồi mới biết cửa khẩu tạm dừng thông quan.
Kết luận
Cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu phụ/lối mở có những khác biệt căn bản về thủ tục hải quan, loại hình hàng hóa và tính ổn định trong hoạt động. Nếu như cửa khẩu quốc tế mang lại sự ổn định, đầy đủ dịch vụ và tính pháp lý cao, thì cửa khẩu phụ/lối mở lại có ưu điểm về chi phí nhưng đi kèm rủi ro lớn về chính sách và cơ sở hạ tầng. Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng siết chặt quản lý tiểu ngạch, xu hướng tất yếu là doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển dịch sang xuất khẩu chính ngạch qua các cửa khẩu quốc tế để đảm bảo bền vững. Việc hiểu rõ sự khác biệt này không chỉ giúp doanh nghiệp lựa chọn chiến lược phù hợp, mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Xuất nhập khẩu qua biên giới Việt – Trung luôn tiềm ẩn nhiều biến động về chính sách và thủ tục. Đừng để doanh nghiệp bạn gặp trở ngại vì thiếu thông tin. Liên hệ HÙNG ANH 86 ngay hôm nay để được đội ngũ chuyên gia đồng hành, giúp hàng hóa thông quan thuận lợi và an toàn.
